کتاب تراژدی جهان اسلام (۳ جلدی)

کتاب «تراژدی جهان اسلام» اثری پژوهشی و مرجع در 3جلد به قلم محسن حسام‌مظاهری است که تحولات آیین‌های عزاداری شیعیان در ایران را از منظر تاریخی، جامعه‌شناختی و انسان‌شناختی واکاوی می‌کند. می توان گفت عنوان این مجموعه سترگ از توصیف سر لوئیس پلی، مستشرق انگلیسی قرن نوزدهم، وام گرفته شده است که باور داشت هیچ نمایشی در اثربخشی، موفق‌تر از تراژدی امام حسن (ع) و امام حسین (ع) در جهان اسلام نبوده است. این پژوهش که حاصل 10سال تلاش مستمر و تدوین در بیش از 1700صفحه است، مذهب تشیع و مناسک آن را به مثابه دین زیسته بررسی می‌کند. مولف در این اثر در پی اثبات فرضیه کتاب پیشین خود، یعنی رسانه شیعه است تا نشان دهد عزاداری به عنوان فراگیرترین نمود مناسکی شیعه، از بدو تاسیس تاکنون همواره در حال تغییر بوده و کیفیتی ثابت نداشته است.
مظاهری برای دستیابی به تصویری عینی و دور ماندن از حجاب‌های سه‌گانه عادت، تکرار و تعلق مذهبی، به سراغ روایت‌های ناظران بیرونی، یعنی سفرنامه‌نویسان، مستشرقان و ایران‌شناسان غیرمسلمان و غیرایرانی رفته است. گستره منابع این اثر شامل بررسی 731منبع به زبان‌های فارسی، عربی و اروپایی است که از میان آن‌ها 455اثر از 340نویسنده ارزیابی شده و در نهایت 290گزارش و سند مستند استخراج گردیده است. قدیمی‌ترین گزارش این مجموعه به میکله ممبره، فرستاده ونیز به دربار شاه طهماسب در سال 1539میلادی در تبریز، و متأخرترین آن به روایتی مشترک از قم در سال 2009میلادی بازمی‌گردد. از منظر ساختاری، جلدهای اول و دوم این مجموعه به گردآوری و طبقه‌بندی متون و اسناد تصویری اختصاص یافته و جلد سوم شامل تحلیل‌های نظری است. نویسنده با بررسی این اسناد، تاریخ تطور عزاداری در ایران طی 5قرن اخیر را متأثر از تحولات سیاسی دانسته و آن را به 8مقطع تاریخی پیوسته تقسیم کرده است. این مقاطع از پیدایش و تکوین در دوره صفویه آغاز شده و با عبور از دوره‌هایی چون حیات منقطع در دوران زوال صفویه، توسعه و تراکم در عصر قاجار، افول و تحدید در دوران پهلوی اول، بازگشت تدریجی در پهلوی دوم، و خیزش در دوران انقلاب، سرانجام به مرحله توسعه و تثبیت در جمهوری اسلامی می‌رسد.
یکی از ویژگی‌های ممتاز این اثر، استفاده از جداول و نمودارهای آماری است که جزئیات دقیقی از پراکندگی جغرافیایی و ملیت راویان ارائه می‌دهد؛ برای نمونه، نشان داده می‌شود که بیشترین گزارش‌ها توسط انگلیسی‌ها، فرانسوی‌ها و روس‌ها ثبت شده و تمرکز مکانی عزاداری‌های روایت‌شده، بیشتر در شهرهای تهران و سپس اصفهان بوده است. تنوع منابع، بهره‌گیری از نسخه‌های زبان اصلی و پیوستگی تاریخی تا زمان حال، از امتیازات ویژه این پژوهش نسبت به آثار مشابه به شمار می‌رود. در نهایت، «تراژدی جهان اسلام» با پرهیز از پیش‌فرض‌های غیر ضروری، گامی ارزشمند در تقویت مطالعات برون‌دینی فرهنگ شیعی محسوب می‌شود و نشان می‌دهد که یک پژوهشگر ایرانی با اراده‌ای قوی توانسته اثری مرجع و ماندگار برای درک حیات اجتماعی و مذهبی جامعه خلق کند.