کتاب پلیس

کتاب «پلیس» نخستین نمایشنامه‌ی اسلاومیر مروژک، نویسنده و نمایشنامه‌نویس برجسته‌ی لهستانی، است. این نمایشنامه در سال ۱۹۵۸ منتشر و در ۲۷ ژوئن ۱۹۵۸ در تئاتر دراماتیک ورشو اجرا شد. اثر معمولا در حوزه‌ی تئاتر ابزورد و کمدی سیاسی قرار می‌گیرد و از نخستین آثاری است که جایگاه مروژک را در تئاتر معاصر تثبیت کرد. داستان در کشوری خیالی می‌گذرد که حکومت آن‌قدر در سرکوب مخالفان با شدت عمل کرده که دیگر تقریبا هیچ مخالفی باقی نمانده است. تنها زندانی سیاسی نیز پس از سال‌ها حبس اعلام می‌کند که از عقاید گذشته‌اش دست کشیده و حاضر است وفاداری خود را به حکومت اعلام کند. در نگاه اول، این وضعیت باید یک پیروزی کامل برای حکومت باشد؛ اما مروژک دقیقا همین «پیروزی» را به سرچشمه‌ی بحران تبدیل می‌کند: اگر دیگر دشمنی وجود نداشته باشد، پلیس برای چه وجود دارد؟ رئیس پلیس که ناگهان با بی‌معناشدن نهاد خود روبه‌رو شده، حاضر نیست وجود دستگاه سرکوب را زیر سوال ببرد. راه حل او حیرت‌انگیز است: ایجاد یک دشمن جدید... . نویسنده نشان می‌دهد که وقتی یک نهاد، هدف خود را با بقای خودش اشتباه بگیرد، حتی نبودن مسئله نیز به مسئله تبدیل می‌شود. پلیس دیگر برای حل جرم یا حفظ امنیت وجود ندارد؛ باید جرمی وجود داشته باشد تا پلیس بتواند وجود خودش را توجیه کند. به همین دلیل، اثر را می‌توان نقدی عمیق بر بوروکراسی، قدرت سیاسی و وابستگی انسان به نقش‌های اجتماعی دانست. پژوهش‌ها درباره‌ی این نمایشنامه بر حضور زبان و اصطلاحات نزدیک به گفتمان تبلیغاتی نظام‌های کمونیستی اشاره کرده‌اند. به طور کلی، این اثر یک رساله‌ی سیاسی خشک نیست. مروژک ایده‌ای ترسناک را به کمدی سیاه و گروتسک تبدیل می‌کند. تناقض‌های گفت‌وگوها، رفتارهای غیرمنطقی شخصیت‌ها و موقعیت‌هایی که هم خنده‌دارند و هم اظطراب آور، باعث می‌شوند مخاطب به جای دریافت یک پیام مستقیم، خودش به پوچی سازوکار قدرت پی ببرد. همین ترکیب طنز و اضطراب یکی از ویژگی‌های مهم جهان نمایشی مروژک است. این نمایش را نمونه‌ای از طنز علیه دولت‌های تمامیت‌خواه دانسته‌اند که همچنان قابلیت خوانش در روزگار معاصر دارد.