کتاب مسکو شهر آجرهای سرخ

مسکو در آغاز دههٔ ۱۹۲۰ شهری است که هنوز نشانه‌های انقلاب، جنگ داخلی و سال‌های گرسنگی را بر چهره دارد، اما ویترین مغازه‌ها دوباره روشن شده‌اند، خیابان‌ها از رفت‌وآمد پر شده‌اند و زبان تازه‌ای از شعارها، نام اداره‌ها و اصطلاحات سیاسی وارد زندگی روزمره شده است. میخائیل بولگاکف در «مسکو، شهر آجرهای سرخ» به سراغ همین جهان متناقض می‌رود. این کتاب، مجموعه‌ای از نوشته‌های کوتاه او در سال‌های آغازین حکومت شوروی است که در آن‌ها زندگی شهری، مناسبات اجتماعی و رفتار انسان‌ها با طنزی گزنده و نگاهی جزئی‌نگر توصیف می‌شود. عنوان مجموعه برگرفته از نوشته‌ای به همین نام است که بولگاکف در سال ۱۹۲۲ منتشر کرد؛ زمانی که هنوز آثار مشهور بعدی‌اش، از جمله «قلب سگی» و «مرشد و مارگاریتا»، شکل نگرفته بودند. بولگاکف در پاییز ۱۹۲۱ به مسکو آمد و برای گذران زندگی به روزنامه‌نگاری و نوشتن گزارش، داستان و طنزهای مطبوعاتی روی آورد. این تجربه در شکل‌گیری نثر او تأثیری تعیین‌کننده داشت. در نوشته‌های این دوره، شهر صرفا پس‌زمینهٔ حوادث نیست؛ خیابان‌ها، ترامواها، فروشگاه‌ها، اداره‌ها و خانه‌های اشتراکی اجزای جهانی هستند که نظم قدیمش فروپاشیده و نظم جدید هنوز نتوانسته تناقض‌های خود را برطرف کند. سیاست اقتصادی نوین شوروی، که امکان محدودی برای بازگشت تجارت خصوصی فراهم کرده بود، به ظهور گروه‌های تازه‌ای از سوداگران و صاحبان ثروت انجامید. بولگاکف این تغییرات را در رفتار و گفتار مردم دنبال می‌کند و نشان می‌دهد چگونه آرمان‌های رسمی با نیازهای ابتدایی زندگی برخورد می‌کنند. در نوشتهٔ هم‌نام مجموعه، تصویر مسکو از حرکت یک تراموا و مشاهدهٔ خیابان‌ها شکل می‌گیرد. جای خالی مجسمهٔ الکساندر سوم، ویترین‌های پر از خوراکی، مردمی که به شیشهٔ مغازه‌ها چشم دوخته‌اند، مسافران شتاب‌زده و نشانه‌های قحطی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. بولگاکف برای آشکار کردن تناقض‌ها به توضیح‌های طولانی متوسل نمی‌شود. کنار هم گذاشتن چند تصویر کافی است تا فاصلهٔ میان فراوانی و محرومیت، یا میان وعده‌های انقلابی و واقعیت اقتصادی آشکار شود. حتی هجوم مردم برای سوار شدن به تراموایی تقریبا خالی، به نشانه‌ای از عادت‌هایی تبدیل می‌شود که در سال‌های کمبود و آشفتگی شکل گرفته‌اند و به‌آسانی از میان نمی‌روند. ویژگی مهم این نوشته‌ها پیوند مشاهدهٔ روزنامه‌نگارانه با تخیل داستانی است. بولگاکف از گفت‌وگوهای کوتاه، اغراق، تغییر ناگهانی لحن و توصیف‌های تصویری بهره می‌گیرد تا موقعیت‌های معمولی را به صحنه‌هایی کمیک و گاه نگران‌کننده تبدیل کند. شخصیت‌ها اغلب در چند حرکت یا جمله معرفی می‌شوند و به‌جای آنکه زندگی‌نامه‌ای کامل داشته باشند، بخشی از مناسبات اجتماعی زمانه را آشکار می‌کنند. زبان اداری، عبارت‌های تبلیغاتی و نام‌های پیچیدهٔ نهادهای تازه نیز وارد طنز نویسنده می‌شوند. در این جهان، گاهی خود زبان به اندازهٔ آدم‌ها مضحک است، زیرا کلمات رسمی پیوسته وعدهٔ نظمی عقلانی می‌دهند که تجربهٔ روزانه آن را تأیید نمی‌کند. اهمیت «مسکو، شهر آجرهای سرخ» در کارنامهٔ بولگاکف از همین‌جا روشن می‌شود. بسیاری از عناصر داستان‌های مشهور بعدی او، از علاقه به موقعیت‌های نامعقول و شخصیت‌های گرفتار در نظام اداری گرفته تا برخورد زندگی خصوصی با قدرت سیاسی، در این نوشته‌های اولیه قابل تشخیص‌اند. بااین‌حال، نباید آن‌ها را صرفا طرح‌های مقدماتی آثار بزرگ‌تر دانست. طنزهای مطبوعاتی بولگاکف ارزش مستقلی دارند، زیرا جزئیاتی از زندگی اجتماعی را ثبت کرده‌اند که ممکن بود در روایت‌های رسمی تاریخ ناپدید شوند. محدودیت برخی از این نوشته‌ها نیز به وابستگی شدیدشان به زمانه مربوط است؛ شناخت نام نهادها، اصطلاحات اقتصادی و اشاره‌های سیاسی برای دریافت کامل بعضی شوخی‌ها ضروری است. همچنین شکل فشرده و مناسب انتشار مطبوعاتی، همیشه فرصت پرورش شخصیت یا گسترش یک تعارض داستانی را فراهم نمی‌کند. در پس شوخ‌طبعی بولگاکف، توجهی جدی به سرنوشت انسان معمولی دیده می‌شود؛ انسانی که باید در میان مقررات تازه، گرانی، ازدحام و تغییر مداوم قواعد زندگی، راهی برای ادامه دادن پیدا کند. مسکوی او شهری است که تاریخ در آن تنها در میدان‌ها و ساختمان‌های حکومتی رخ نمی‌دهد. گاهی رد یک انقلاب را بهتر می‌توان در رفتار مسافری دید که برای ورود به تراموای خالی، همچنان دیگران را کنار می‌زند.