کتاب برساخت گرایی اجتماعی

«برساخت‌گرایی اجتماعی» نوشتهٔ ویوین بر یکی از شناخته‌شده‌ترین درآمدها به مجموعه‌ای از رویکردهای نظری و پژوهشی است که در علوم انسانی و اجتماعی زیر عنوان Social Constructionism قرار می‌گیرند. نقطهٔ آغاز کتاب مناقشه‌ای بنیادی است: آیا مقوله‌هایی که با آن‌ها جهان، دیگران و خودمان را می‌شناسیم بازتاب مستقیم واقعیتی مستقل‌اند، یا در تاریخ، فرهنگ، زبان و مناسبات اجتماعی شکل گرفته‌اند؟ بر پاسخ دوم تأکید می‌کند، اما از همان ابتدا روشن می‌سازد که برساخت‌گرایی اجتماعی یک نظریهٔ واحد با مجموعه‌ای ثابت از اصول نیست؛ خانواده‌ای از دیدگاه‌هاست که در میزان تأکیدشان بر زبان، تعامل، گفتمان، قدرت و واقعیت مادی با یکدیگر اختلاف دارند. یکی از نخستین اهداف کتاب نقد ذات‌گرایی است. مفاهیمی مانند شخصیت، جنسیت، هویت یا حتی برخی صورت‌های متعارف فهم رفتار انسانی، از منظر برساخت‌گرایانه نباید بی‌درنگ به ویژگی‌هایی طبیعی و ثابت درون فرد تبدیل شوند. بر نشان می‌دهد آنچه در یک دوره یا فرهنگ «طبیعی»، «عادی» یا «بدیهی» به نظر می‌رسد ممکن است محصول شیوه‌های تاریخی خاصی از طبقه‌بندی و نام‌گذاری باشد. این استدلال انکار وجود جهان یا بدن نیست؛ مسئله این است که دسترسی ما به جهان همیشه درون دستگاه‌های مفهومی و زبانی صورت می‌گیرد و همین دستگاه‌ها در تعیین آنچه قابل‌دیدن، قابل‌گفتن و قابل‌فهم است نقش دارند. از اینجا زبان به مرکز بحث منتقل می‌شود. در تلقی سنتی، زبان اغلب وسیله‌ای برای توصیف واقعیتی از پیش موجود فرض می‌شود؛ در بسیاری از رویکردهای برساخت‌گرایانه، زبان خود بخشی از تولید واقعیت اجتماعی است. بر برای توضیح این نکته به مفهوم «گفتمان» می‌پردازد و نشان می‌دهد صورت‌های مختلف سخن‌گفتن دربارهٔ یک پدیده، فقط تعبیرهای متفاوت از آن نیستند؛ می‌توانند هویت‌ها، موقعیت‌های سوژه، روابط قدرت و امکانات عمل متفاوتی ایجاد کنند. تأثیر فوکو در این بخش آشکار است، اما کتاب خود را به تحلیل فوکویی محدود نمی‌کند. یکی از امتیازهای مهم «برساخت‌گرایی اجتماعی» تفکیک میان گرایش‌های کلان و خرد این حوزه است. رویکردهای کلان بیشتر به گفتمان‌های تاریخی، نهادها و مناسبات قدرت توجه دارند؛ رویکردهای خرد بر تعامل روزمره، گفت‌وگو و شیوه‌ای متمرکز می‌شوند که افراد در موقعیت‌های مشخص با زبان دست به عمل می‌زنند. بر از خلال روان‌شناسی گفتمانی، تحلیل مکالمه و تحلیل گفتمان نشان می‌دهد که این تفاوت نظری، مستقیما بر روش پژوهش نیز اثر می‌گذارد. بنابراین کتاب تنها توضیحی فلسفی دربارهٔ «ساخته‌شدن واقعیت» نیست؛ شیوه‌های تبدیل این پیش‌فرض‌ها به پژوهش تجربی را نیز بررسی می‌کند. بر در عین همدلی با برساخت‌گرایی، از دشواری‌های آن عبور نمی‌کند. مسئلهٔ نسبی‌گرایی یکی از جدی‌ترین آن‌هاست: اگر همهٔ صورت‌های شناخت از نظر تاریخی و گفتمانی ساخته شده‌اند، بر چه مبنایی می‌توان میان ادعاهای رقیب داوری کرد؟ نسبت گفتمان با بدن و جهان مادی، امکان مقاومت فرد در برابر گفتمان و جایگاه تجربهٔ عاطفی و جسمانی نیز پرسش‌هایی‌اند که نسخه‌های رادیکال‌تر برساخت‌گرایی با آن‌ها مواجه می‌شوند. ارزش کتاب در این است که این مشکلات را صرفا اعتراض‌هایی بیرونی نمی‌بیند، بلکه آن‌ها را بخشی از خود میدان نظری می‌کند. «برساخت‌گرایی اجتماعی» بیش از آنکه از خواننده بخواهد مجموعه‌ای از گزاره‌ها را بپذیرد، نوع خاصی از پرسش‌کردن را آموزش می‌دهد: وقتی چیزی بدیهی، طبیعی یا اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد، چه تاریخ، زبان، مناسبات قدرت و شیوه‌های تعاملی آن را به چنین حقیقتی تبدیل کرده‌اند؟ دشواری واقعی پس از طرح این پرسش آغاز می‌شود: اگر مفاهیم ما ساخته شده‌اند، این ساخته‌شدن تا کجا ادامه دارد و در کجا با چیزی روبه‌رو می‌شویم که صرفا با تغییر زبان تغییر نمی‌کند؟