کتاب تجدد و تشخص

هرچه سنت قدرت بیشتری برای تعیین مسیر زندگی از دست می‌دهد، فرد آزادی بیشتری برای انتخاب پیدا می‌کند؛ اما همین آزادی او را با وظیفه‌ای تازه روبه‌رو می‌سازد: باید پیوسته تصمیم بگیرد چه کسی است و چگونه می‌خواهد زندگی کند. آنتونی گیدنز در «تجدد و تشخص: جامعه و هویت شخصی در عصر جدید»، منتشرشده در ۱۹۹۱، همین تنش را بررسی می‌کند. پرسش او این است که دگرگونی نهادهای مدرن چگونه تا خصوصی‌ترین لایه‌های زندگی فردی نفوذ می‌کند و هویت را از چیزی نسبتا تثبیت‌شده به کاری مداوم و ناتمام تبدیل می‌سازد. این کتاب ادامهٔ مستقیم بحث گیدنز در «پیامدهای مدرنیته» است. او برخلاف نظریه‌هایی که از ورود به دوره‌ای کاملا «پسامدرن» سخن می‌گفتند، وضعیت معاصر را «مدرنیتهٔ متأخر» یا «مدرنیتهٔ عالی» می‌نامد: مرحله‌ای که نیروهای خود مدرنیته شدیدتر و جهانی‌تر شده‌اند. سنت عقب می‌نشیند، روابط اجتماعی از زمینه‌های محلی جدا می‌شوند، نظام‌های تخصصی بخش بزرگی از زندگی را سازمان می‌دهند و اطلاعات تازه مدام شیوه‌های موجود عمل را زیر سوال می‌برد. گیدنز این وضعیت را با مفهوم «بازاندیشی» توضیح می‌دهد؛ جامعه دائما با دانشی که دربارهٔ خودش تولید می‌کند، خودش را اصلاح می‌کند. همین فرایند در سطح فردی نیز رخ می‌دهد. مفهوم مرکزی کتاب «پروژهٔ بازاندیشانهٔ خود» است. هویت شخصی از نظر گیدنز مجموعه‌ای ثابت از صفات نیست؛ روایتی است که فرد از زندگی خویش می‌سازد و باید بتواند آن را در طول زمان حفظ، اصلاح و دوباره تعریف کند. شغل، رابطهٔ عاطفی، بدن، شیوهٔ مصرف، سبک زندگی و برنامهٔ آینده به مواد این روایت بدل می‌شوند. پرسش‌هایی مانند «چه کنم؟»، «چگونه زندگی کنم؟» و «چه کسی باشم؟» دیگر فقط در لحظه‌های بحرانی ظاهر نمی‌شوند؛ در زندگی روزمره حضور دارند. این آزادی بازتعریف بدون هزینه نیست. گیدنز برای توضیح امکان ادامهٔ زندگی روزمره از مفهوم «امنیت هستی‌شناختی» استفاده می‌کند: نوعی اعتماد بنیادین به استمرار خود، دیگران و جهان اجتماعی. مدرنیته هم به این اعتماد نیاز دارد و هم آن را مرتبا تهدید می‌کند. فرد برای تصمیم‌های مهم زندگی به نظام‌های تخصصی پزشکی، اقتصادی، حقوقی، علمی و فنی تکیه می‌کند، در حالی که نمی‌تواند دانش آن‌ها را شخصا بررسی کند. هم‌زمان آینده بیش از گذشته در قالب «خطر» فهمیده می‌شود؛ چیزی که باید سنجیده، پیش‌بینی و مدیریت شود. نتیجه، زندگی‌ای است که کنترل بیشتری بر آن اعمال می‌شود، اما احساس قطعیت الزاما افزایش نمی‌یابد. یکی از بحث‌های تیزتر کتاب «جداسازی تجربه» است. گیدنز معتقد است نهادهای مدرن بخش‌هایی از تجربهٔ انسانی مانند مرگ، بیماری شدید، جنون و برخی پرسش‌های بنیادین اخلاقی را از جریان عادی زندگی کنار می‌زنند و به فضاهای تخصصی منتقل می‌کنند. زندگی منظم‌تر می‌شود، اما ممکن است از منابع معنایی خود فاصله بگیرد. به همین دلیل اضطراب وجودی و احساس بی‌معنایی برای گیدنز عوارض تصادفی مدرنیته نیستند؛ با شیوه‌ای که زندگی مدرن سازمان یافته پیوند دارند. قدرت اصلی کتاب در اتصال دو سطحی است که جامعه‌شناسی اغلب جدا می‌کند: ساختارهای جهانی و زندگی بسیار شخصی. گیدنز نشان می‌دهد جهانی‌شدن، تخصص، رسانه و تحول نهادها چگونه وارد انتخاب‌های روزانه و حتی تلقی فرد از بدن و گذشتهٔ خودش می‌شوند. بااین‌حال، تصویر او از فرد بازاندیش گاهی آزادی عمل بیشتری از آنچه در واقعیت اجتماعی توزیع شده فرض می‌کند. منتقدان نظریهٔ فردی‌شدن نیز به همین نقطه اعتراض کرده‌اند: طبقه، نابرابری اقتصادی و منابع نابرابر فرهنگی می‌توانند دامنهٔ انتخاب‌هایی را که گیدنز درباره‌شان سخن می‌گوید به‌شدت محدود کنند. «ساختن خود» برای همه با امکانات یکسان آغاز نمی‌شود. کتاب در فصل پایانی این بحث را به «سیاست زندگی» می‌رساند؛ سیاستی که موضوعش کیفیت و شکل زندگی، بدن، هویت و شیوهٔ خودتحقق‌بخشی است. پرسشی که باقی می‌ماند هنوز آشناست: وقتی زندگی به پروژه‌ای تبدیل شده که باید پیوسته آن را طراحی و بازبینی کنیم، آیا اختیار بیشتری یافته‌ایم، یا فقط مسئولیت شکست‌هایی را نیز شخصی کرده‌ایم که بخشی از علتشان بیرون از اختیار ما قرار دارد؟