کتاب ترحم

کتاب «ترحم» نوشته‌ی رشاد نوری گونتکین رمانی روان‌شناختی و اجتماعی است که در سال ۱۹۲۸ منتشر شد و داستان خود را بر محور قضاوت، رنج خانوادگی و دشواری شناخت حقیقت زندگی دیگران بنا کرده؛ فضای داستان در سال‌های گذار جامعه‌ی ترکیه و در میان زندگی کارمندان و نظام آموزشی آن دوره شکل می‌گیرد. شخصیت اصلی با نام زهرا معلمی جوان، منظم، پرتلاش و پایبند به اصول اخلاقی است که در محیط مدرسه نیز با جدیت و سخت‌گیری رفتار می‌کند. او برای درستکاری اهمیت زیادی قائل است و در برابر دروغ، بی‌انضباطی، ضعف و خطاهای اخلاقی گذشت چندانی ندارد. این ویژگی فقط بخشی از شخصیت حرفه‌ای او نیست و ریشه در تجربه‌های تلخ کودکی دارد.
زهرا از سال‌های کودکی، پدرش مرشد افندی را عامل بدبختی خانواده می‌دانسته و همین برداشت، به مرور به نفرتی عمیق تبدیل شده است. او بر اساس آنچه دیده و شنیده، درباره‌ی پدرش حکمی قطعی صادر کرده و سال‌ها بدون آنکه فرصت شناختن جنبه‌های دیگر زندگی او را داشته باشد، با همان تصور زندگی کرده است. از همین‌جا مسئله‌ی اصلی رمان شکل می‌گیرد: آیا آنچه از رفتار یک انسان می‌بینیم، تمام حقیقت زندگی اوست؟
رویداد تعیین‌کننده‌ی داستان زمانی آغاز می‌شود که خبر بیماری شدید و نزدیک بودن مرگ مرشد به زهرا می‌رسد. رابطه‌ی او با پدرش چنان تیره است که حتی در این لحظه نیز نمی‌تواند احساس همدلی معمول را نسبت به او پیدا کند. نوشته‌های مرشد زندگی او را از زاویه‌ای دیگر آشکار می‌کنند؛ جوانی آرمان‌گرا و کم‌توقع که پس از تحصیل و مرگ مادرش وارد زندگی اداری می‌شود و تلاش دارد مطابق اصولی که به آن‌ها باور دارد زندگی کند، اما شرایط اجتماعی، فشارهای شغلی و تصمیم‌های خانوادگی مسیر او را به تدریج تغییر می‌دهند. روایت با قرار دادن گذشته‌ی مرشد در کنار زندگی کنونی زهرا، به خواننده اجازه می‌دهد فاصله‌ی میان «آنچه یک کودک از رفتار والدین می‌فهمد» و «آنچه واقعا در زندگی بزرگسالان می‌گذرد» را مشاهده کند.
تغییر نگاه زهرا به مرشد، هسته‌ی روان‌شناختی رمان را شکل می‌دهد. تجربه‌ی تازه، نگاه مطلق‌گرایانه را با پیچیدگی‌های زندگی انسانی روبه‌رو کرده و گونتکین در خلال داستان نشان می‌دهد که رفتار آدم‌ها همیشه از یک علت واحد ناشی نمی‌شود و فقر، فشار اجتماعی، روابط خانوادگی، موقعیت شغلی و انتخاب‌های شخصی می‌توانند در کنار یکدیگر سرنوشت فرد را شکل دهند. به همین دلیل هم مفهوم «ترحم» در رمان تنها به معنای دلسوزی برای فردی گرفتار نیست؛ مسئله‌ی مهم‌تر، توانایی دیدن انسان‌ها فراتر از خطاها و ظاهر رفتارشان است. این موضوع در فضای مدرسه نیز بازتاب پیدا می‌کند؛ جایی که زهرا با دانش‌آموزانی روبه‌روست که اشتباه می‌کنند و او در برخورد با آنان بیشتر بر تنبیه و رعایت اصول تأکید دارد تا درک شرایطشان. بنابراین تجربه‌ای که در رابطه با پدر برای او رخ می‌دهد، تنها تغییری در یک رابطه‌ی خانوادگی نیست و با نگاه او به دیگر انسان‌ها نیز ارتباط پیدا می‌کند.
کتاب «ترحم» نشان می‌دهد که گاهی فاصله‌ی میان نفرت و همدلی نه با یک اتفاق بزرگ، بلکه با شنیدن روایتی متفاوت از همان گذشته ایجاد می‌شود. فضای اثر میان مدرسه، محیط اداری و خانه‌ی خانوادگی حرکت می‌کند و بخش‌هایی از جامعه‌ی ترکیه در دوره‌ی گذار به جمهوری را نیز در خود جای می‌دهد.