کتاب ترور مقدس

«ترور مقدس» اثری غیرداستانی و نسبتا کوتاه از تری ایگلتون، منتقد ادبی و نظریه‌پرداز فرهنگی بریتانیایی است که نخستین‌بار در سال ۲۰۰۵ توسط انتشارات دانشگاه آکسفورد منتشر شد. کتاب در ظاهر کم‌حجم است، اما از نظر مفهومی متراکم و جاه‌طلبانه نوشته شده و بیش از آن‌که به وقایع روز یا تحلیل‌های سیاسی متعارف بپردازد، می‌کوشد «ترور» را به‌عنوان مفهومی ریشه‌دار در تاریخ اندیشه، فرهنگ و تخیل غربی بازخوانی کند. ایگلتون از همان ابتدا روشن می‌کند که قصد ندارد توضیحی ساده، اخلاقی یا سیاست‌محور از تروریسم ارائه دهد؛ مسئله‌ی اصلی او خود «وحشت» است، به‌مثابه تجربه‌ای انسانی که از دل پیوند میان امر مقدس، خشونت، آزادی و سیاست زاده می‌شود. ایگلتون در این کتاب، به‌جای تمرکز بر گروه‌ها، ایدئولوژی‌ها یا رویدادهای معاصر، نوعی تبارشناسی فکری و فرهنگی از ترور ارائه می‌دهد. او نشان می‌دهد که وحشت، بسیار پیش‌تر از تروریسم مدرن، در آیین‌های باستانی، اسطوره‌ها، الهیات مسیحی، تراژدی‌های کلاسیک، انقلاب فرانسه و حتی روانکاوی مدرن حضور داشته است. در این روایت، ترور صرفا ابزاری برای ایجاد ترس سیاسی نیست، بلکه حالتی والایی‌گونه دارد؛ نیرویی که می‌تواند هم ویرانگر باشد و هم رهایی‌بخش. ایگلتون با ارجاع به آیین‌های دیونیزوسی، مفهوم قربانی، چهره‌های تراژیک ادبیات و ایده‌هایی مانند بز بلاگردان، نشان می‌دهد که چگونه خشونت و وحشت بارها در تاریخ به نام امر مقدس، آزادی یا رستگاری توجیه شده‌اند. یکی از ایده‌های محوری کتاب، پیوند عمیق میان ترور و امر مقدس است. ایگلتون استدلال می‌کند که بسیاری از اشکال وحشت، چه دینی و چه سکولار، از همان منطقی تغذیه می‌کنند که در آن فداکاری، مرگ و خشونت به امری متعالی معنا داده می‌شود. از این منظر، ترور نه یک انحراف استثنایی، بلکه بخشی از ساختارهای نمادینی است که جوامع با آن‌ها معنا، هویت و قدرت را صورت‌بندی می‌کنند. او با بهره‌گیری از روانکاوی، نشان می‌دهد که ترور چگونه با ناخودآگاه جمعی، میل به فداکاری و میل به نابودی گره می‌خورد و چرا تخیل انسانی بارها به این الگو بازمی‌گردد. با این حال، درست در همین‌جا نقاط ضعف جدی کتاب نیز آشکار می‌شود. ایگلتون عامدانه از تحلیل سیاسی عینی فاصله می‌گیرد و همین امر، کتاب را برای بسیاری از خوانندگان ناکارآمد می‌کند. اگر کسی به دنبال درکی روشن از تروریسم معاصر، سازوکارهای قدرت، نقش دولت‌ها، یا تحلیل‌های تجربی است، «ترور مقدس» تقریبا هیچ ابزار مستقیمی در اختیارش نمی‌گذارد. زبان کتاب به‌شدت نظری، فشرده و گاه طعنه‌آمیز است و ارجاعات سنگین آن به الهیات، ادبیات و فلسفه، خواننده‌ی ناآشنا را خسته یا حتی سردرگم می‌کند. علاوه بر این، ایگلتون گاه آن‌قدر شیفته‌ی بازی‌های مفهومی و پیوندهای نمادین می‌شود که مرز میان توضیح و ابهام را مخدوش می‌کند؛ انگار پیچیدگی، خود به یک فضیلت بدل شده است. تمرکز شدید بر سنت فکری غربی نیز باعث می‌شود کتاب در برابر تجربه‌های غیرغربی ترور و خشونت، تا حد زیادی کور باقی بماند. در مجموع، «ترور مقدس» کتابی است تحریک‌آمیز، هوشمندانه و از نظر نظری غنی، اما نه آسان‌خوان و نه کاربردی. این اثر بیش از آن‌که پاسخ بدهد، پرسش ایجاد می‌کند و بیش از آن‌که راه‌حل ارائه دهد، چارچوب‌های فکری رایج را به چالش می‌کشد. برای خواننده‌ای که به نقد فرهنگی، فلسفه و تحلیل نمادین علاقه‌مند است، کتاب ارزش تأمل جدی دارد؛ اما برای کسی که به دنبال فهم مستقیم سیاست ترور یا راهی برای مواجهه عملی با آن است، این متن احتمالا بیش از حد انتزاعی، دور از زمین و گاه حتی آزاردهنده خواهد بود.