کتاب دربارۀ عشق

«درباره عشق و یازده داستان دیگر» گزیده‌ای از دوازده داستان کوتاه آنتون چخوف با ترجمه رضا امیررحیمی است که فرهنگ نشر نو منتشر کرده است. داستان‌های مجموعه عبارت‌اند از «پولینکا»، «حادثه‌ای در زندگی یک پزشک»، «وروچکا»، «می‌خواهد بخوابد»، «خانه‌ای با اتاق زیر شیروانی»، «جان دلم»، «درباره عشق»، «یونیچ»، «لجن»، «آنّا به گردن»، «خانمی با سگ کوچک» و «عروس». چاپ نخست این ترجمه در سال ۱۳۹۷ منتشر شده و مترجم داستان‌ها را مستقیما از زبان روسی به فارسی برگردانده است. این انتخاب بخش مهمی از جهان داستانی چخوف را پیش چشم می‌گذارد: عشق هست، اما تقریبا هیچ‌گاه در شکل آرام و آرمانی آن؛ بیشتر با عشقی روبه‌رو هستیم که دیر فهمیده می‌شود، به زبان نمی‌آید، زیر فشار زندگی روزمره تغییر شکل می‌دهد یا وقتی جدی می‌شود که دیگر راه ساده‌ای برای زیستن آن وجود ندارد. داستان «درباره عشق» که نامش بر کل مجموعه نشسته، نمونه روشنی از همین نگاه است. آلیوخین از رابطه‌ای سخن می‌گوید که میان او و زنی متأهل شکل گرفته، اما سال‌ها زیر فشار ملاحظات اخلاقی، اجتماعی و ترس از پیامدها ناگفته باقی می‌ماند. چخوف پاسخ روشنی نمی‌دهد که شخصیت‌هایش باید چه می‌کردند. مسئله‌اش بیشتر نشان دادن فاصله میان آن چیزی است که آدم احساس می‌کند و زندگی‌ای که عملا قادر به ساختنش است. این داستان در اصل سومین بخش از سه‌گانه‌ای است که «مردی در غلاف» و «انگور فرنگی» دو بخش دیگر آن‌اند و در دوره پختگی هنری چخوف نوشته شده است. منتقدان نیز این سه داستان را نمونه‌ای از شیوه خاص او در پرهیز از حکم نهایی و توجه به «مورد انسانی» مشخص دانسته‌اند. همین مسئله در «خانمی با سگ کوچک» به صورتی دیگر بازمی‌گردد. رابطه‌ای که در آغاز برای گوروف، مردی متأهل و عادت‌کرده به روابط گذرا، چیزی بیش از ماجرایی موقت به نظر نمی‌رسد، آرام‌آرام جدی‌ترین تجربه عاطفی زندگی او می‌شود. چخوف به جای آنکه خیانت را به داستانی اخلاقی با مجازات و پاداش تبدیل کند، موقعیتی دشوار می‌سازد: دو انسان در رابطه‌ای نامشروع چیزی را پیدا کرده‌اند که در زندگی رسمی و «درست» خود نداشته‌اند. پایان داستان نیز گره را باز نمی‌کند. درست هنگامی که شخصیت‌ها می‌فهمند با مسئله‌ای واقعی روبه‌رو شده‌اند، داستان متوقف می‌شود. این پایان ناتمام از مشخصه‌های مهم هنر چخوف است؛ زندگی پس از پایان صفحه ادامه دارد و نویسنده حاضر نیست به جای شخصیت‌ها تصمیم بگیرد. اما مجموعه فقط درباره روابط عاشقانه نیست. در «جان دلم» مسئله به وابستگی هویت به دیگری می‌رسد؛ زنی که چنان در زندگی کسانی که دوستشان دارد حل می‌شود که انگار بدون موضوعی برای محبت، صدای مستقلی برای خودش باقی نمی‌ماند. «یونیچ» روندی تقریبا معکوس دارد: پزشکی جوان که در آغاز هنوز ظرفیت شور، عشق و آرمان دارد، زیر فشار عادت، پول و ملال زندگی شهرستانی به انسانی دیگر تبدیل می‌شود. در «عروس» حرکت به سوی گسستن از زندگی ازپیش‌تعیین‌شده برجسته می‌شود و در «آنّا به گردن»، ازدواج، موقعیت اجتماعی و قدرت در مناسباتی تلخ‌تر با یکدیگر گره می‌خورند. «می‌خواهد بخوابد» نیز یکی از تاریک‌ترین داستان‌های مجموعه است؛ روایتی که خستگی جسمی و استثمار را تا آستانه فروپاشی روانی پیش می‌برد. چخوف پزشک بود و همین تجربه در برخی داستان‌های او، از جمله «حادثه‌ای در زندگی یک پزشک»، به نوع نگاهش به انسان شکل می‌دهد. او بیماری را فقط مسئله بدن نمی‌بیند. محیط کار، فقر، تنهایی، مناسبات خانوادگی و شیوه زندگی در رنج شخصیت‌ها دخیل‌اند. اما از چخوف نباید انتظار تشخیص‌های اجتماعی آماده داشت. او معمولا مسئله را نشان می‌دهد و از تبدیل داستان به بیانیه خودداری می‌کند. حتی هنگامی که فساد، بی‌عدالتی یا پوچی زندگی شهرستانی آشکار است، شخصیت‌ها به نمونه‌هایی برای اثبات یک نظریه تبدیل نمی‌شوند. امتیاز این مجموعه در کنار هم قرار گرفتن داستان‌هایی از دوره‌های مختلف فعالیت چخوف است. خواننده می‌تواند حرکت او را از روایت‌های کوتاه‌تر و موقعیت‌محور به داستان‌هایی ببیند که در آنها بخش اصلی حادثه در ذهن شخصیت رخ می‌دهد. پیرنگ در چخوف اغلب کم‌صداست؛ شاید کسی پیشنهاد ازدواجی را رد کند، عشقی را اعتراف نکند، از شهری برود یا بعد از سال‌ها بفهمد زندگی‌اش تغییر کرده است. همین رخدادهای کوچک بار داستان را حمل می‌کنند. او به جای ساختن شخصیت‌های استثنایی، آدم‌هایی معمولی را در لحظه‌ای قرار می‌دهد که ناگهان می‌فهمند چیزی در زندگی‌شان درست نبوده است. محدودیت این گزیده نیز روشن است. دوازده داستان نمی‌توانند وسعت داستان‌نویسی چخوف را نمایندگی کنند و بعضی از آثار مهم او در آن حضور ندارند. همچنین «درباره عشق» وقتی در سه‌گانه اصلی خود خوانده شود، برخی پیوندهای روایی و فکری‌ای پیدا می‌کن